არის თუ არა გლენ გრინვალდი ახალი ამბების მომავალი? (III)

Posted on November 5, 2013

1



მიმოწერის 1-ლი ნაწილი 

მიმოწერის 2-ე ნაწილი

“ძვირფასო გლენ,

„ნაციონალისტური“ – სიტყვა, რომელსაც თქვენ იყენებთ ამერიკული პრესის მენტალიტეტის აღწერისას, არის იარლიყი, რომელიც ცოტა უსიამოვნო ასოციაციებს იწვევს. ბრმა რწმენასა და შოვინიზმს გვახსენებს. ვფიქრობ, შემთხვევითი არ უნდა იყოს თქვენი მხრიდან ამ სიტყვის გამოყენება. და არც ის არის შემთხვევითი, რომ მე ვერ ვტოვებ უპასუხოდ ამ ყოველივეს.

The New York Times გლობალური მასშტაბის მედიასაშუალებაა როგორც ახალი ამბების მოპოვების კუთხით (31 ბიურო აშშ-ის ფარგლებს გარეთ), ასევე კადრებისა და, განსაკუთრებით, მომხმარებელთა მრავალრიცხოვანი აუდიტორიის მხრივ. მაგრამ ეს ყოველივე ჩვენი ფევებიდან, ამერიკული ინიციატივიდან მოდის. ამ იდენტობას თავისი სარგებელი და ვალდებულებებიც აქვს. სარგებელი გულისხმობს კონსტიტუციასა და კულტურას, რომელიც მთელ მსოფლიოსთან შედარებით, პრესის თავისუფლების უფრო მაღალ სტანდარტს აწესებს. (ამიტომაც არის, რომ თქვენმა რედაქტორებმა The Guardian-დან ჩვენ არაერთხელ მოგვმართეს პარტნიორობისათვის სერიოზული ჟურნალისტური საფრთხეების წინაშე ყოფნისას – სახელმწიფო საიდუმლოებების შესახებ ბრიტანული საკანონმდებლო აქტებისაგან დაცვას „კონსტიტუციის პირველი შესწორების“ დახმარებით ცდილობენ). ვალდებულებები, კი ყველაფერთან ერთად, მოიცავს მთავრობის ანგარიშვალდებულებას როდესაც ოფიციალური პირები არღვევენ ჩვენს კანონებს, ღალატობენ ჩვენს ღირებულებებს, ანდა თავს არიდებენ თავიანთ პასუხისმგებლობას. არცთუ უმნიშვნელო ჟურნალისტური ენერგია გვაქვს დახარჯული სხვა სახელმწიფოებში არსებული კორუფციისა და სისასტიკის გამოვლენისათვის, მაგრამ ჩვენი ანგარიშვალდებულება იწყება ჩვენი სახლიდან.

ნებისმიერი ადამიანური წამოწყების მსგავსად, არც ჩვენ ვართ სრულყოფილები და ზოგჯერ იმედებსაც ვუცრუებთ ვიღაცებს. მემარცხენე კრიტიკოსები და მათ შორის თქვენც, გვაკრიტიკებენ იმის გამო, რომ N.S.A.-ის თვალთვალის შესახებ ინფორმაციას ჩვენ წელიწადზე მეტ ხანს ვინახავდით, მაშინ როდესაც მე ველოდებოდი როდის გადაწონიდა საჯარო ინტერესი ეროვნული უსაფრთხოებისათვის რაიმე ტიპის ზიანის მოტანის შესაძლებლობას. მემარჯვენე კრიტიკოსები კი კიდევ უფრო გაბრაზდნენ როდესაც 2005 წელს  ჩვენ გამოვაქვეყნეთ გარკვეული ინფორმაცია. ეს პატივცემული ადამიანები შესაძლოა არ დაგვეთანხმონ კონკრეტული ფაქტის გამოქვეყნების ან არ გამოქვეყნებისას. მაგრამ ყოველი გადაწყვეტილება იყო ანგრძლივი დამოუკიდებელი განსჯის, რისკებისა და პასუხისმგებლობების აწონ-დაწონვის შედეგი და არა უბრალოდ „აშშ-ის ხელისუფლებისადმი ერთგულება.“

ამასთანავე, რადგან WikiLeaks-ს ახსენებ, ჩვენი ერთ-ერთი პრინციპული წინააღმდეგობა 2010 წელს გამოქვეყნებული დოკუმენტების ახალ ამბებში ასახვისას უკავშირდებოდა უდანაშაულო ინფორმატორებისათვის ზიანის მიყენების თავიდან აცილებას – არა ამერიკელების, არამედ დისიდენტების, მეცნიერების, ადამიანის უფლებათა დამცველების, უბრალო მოქალაქეების, რომელთა სახელიც იყო იდენტიფიცირებული უცხოური ფორპოსტებისაგან მოწოდებულ საიდუმლო მასალებში. WikiLeaks-ის დამოკიდებულება ამ თემისადმი აბსოლუტურად გულგრილი იყო. ამ ამბებზე The Guardian-ის მთავარ გამომძიებელ ჟურნალისტს, დევიდ ლის თუ დავუჯერებთ ჟულიან ასანჟმა თქვა „თუკი მათ დახოცავენ, მათივე ბრალი იქნება.“ (ასანჟმა მოგვიანებით უარყო ეს ნათქვამი, თუმცა დევიდ ლის ჩანაწერი მეტ ნდობას იმსაურებს). Google-ის ხელმძღვანელის ერიკ შმიდტის თქმით, სანჟმა უთხრა მას, რომ ის უპირატესობას დაურედაქტირებელ მასალებს ანიჭებდა. ზოგ შემთხვევაში WikiLeaks და ჟულიან ასანჟი გამოხატვის თავისუფლების იმავე უფლებით უნდა სარგებლობდნენ, რომელიც The New York Times-ზე ვრცელდება, მაგრამ მოდი ნუ მოვიტყუებთ თავს და ნუ ვიტყვით, რომ ისინი თანაბრი პასუხისმგებლობით ეკიდებიან საქმეს.

რა არის სიახლე?

პიერ ომიდიარი, თქვენი ახალი დამსაქმებელი, ფიქრობს რომ ჟურნალისტიკის მომავალს ხედავს, ხედავს თქვენში. NPR-თან ინტერვიუში მან განაცხადა, რომ „ინსტიტუციებისადმი ნდობა იკარგება“ და „აუდიტორიას სჭირდება კონტაქტი პერსონალიებთან.“ და ის იწყებს ახალი თანავარსკვლავედის შექმნას, „ვნებით აღსავსე“ სოლისტებითა და მებრძოლი გამომძიებლებით. ვიცი, რომ ომიდიარის ნაცვლად თქვენ ვერ მიპასუხებთ, მაგრამ რამდენიმე შეკითხვა მაქვს იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ გესახებათ ეს ახალი სამყარო.

პირველი, უკვე ჩვენი ბიზნესის/პროფესიის/ხელობის კლიშედ იქცა, რომ ჟურნალისტებმა საკუთარი თავები ინდივიდუალურ „ბრენდებად“ უნდა აქციონ. მაგრამ ჟურნალიზმი – გასნაკუთრებით, მისი ყველაზე რთული ნაწილი, მაგალითად საგამოძიებო ჟურნალისტიკა – იკვებება ინსტიტუციური მხარდაჭერით, მათ შორის ტექნიკური სტაფით, რომელმაც იცის თუ როგორ უნდა შექმნა მონაცემთა ბაზები, რედაქტორები და „ფაქტ-ჩეკერები,“ რომლებმაც იციან როგორ უნდა განამტკიცონ ამბავი, გრაფიკული დიზაინერები რომელთა მეშვეობითაც ჩახლართული ამბები მარტივად აღსაქმელი ხდება, ბოლოს და ბოლოს, იურისტები, რომლებიც გამოხატვის თავისუფლებასა და კონსტიტუციის პირველ შესწორებაში თავით არიან გადაშვებულები. სნოუდენის ამბების გაშუქებისას, შენ მუშაობდი ჯერ The Guardian-ის ინსტიტუციურ სტრუქტურაში, შემდეგ კი The Times-ის. ჰოდა რა არის ახალი ამ ახალ წამოწყებაში? თუ ისევ ჟურნალისტურ ინსტიტუციასთან გვაქვს საქმე, შეცვლილი სახელით?

მეორე, ჩემს ძველ მეგობართან დევიდ ქეი ჯონსტონთან ინტერვიუში თქვენ განაცხადეთ რომ მთავრობისა და სხვა მსხვილი ინსტიტუციების საქმიანობის გაშუქების წესი რადიკალურად შეიცვლება მალე ციფრული კონტენტის ფართოდ გავრცელების გამო. ხელისუფლებები და ბიზნესები დამოიკდებულებები არიან ინფორმაციის ფართოდ გავრცელებაზე. როგორც თქვენ თქვით, ერთადერთი რამ რაც საჭიროა ესაა წვდომა ინტერნეტთან და სინდისის შეწუხება საიმისოდ რომ შექმნა ედვარდ სნოუდენი ან ბრედლი მენინგი. მაგრამ მეჩვენება, რომ კიდევ ერთი რამე უნდა დაამატოთ: ყველაფრის გარისკვის სურვილი. მენინგს WikiLeaks-ისთვის ინფორმაციის გამჟღავნების გამო 35-წლიანი პატიმრობა ემუქრება, სნოუდენს კი დევნა მთელი ცხოვრების მანძილზე. ერთი და იგივე ციფრული საშუალებები რამდენადაც ინფორმაციის გამჟღავნების მეტ საშუალებას იძლევა, იმდენადვე რთულს ხდის რომ არ ჩაგავლონ. სწორედ ეს არის უზარმაზარი უპირატესობა იმისა, როდესაც რეპორტიორები თვეებისა და წლების მანძილზე ცდილობენ გაიჩინონ სანდო წყაროები, ნაცვლად იმისა რომ სისტემის შიგნით მყოფმა ერთმა ადამიანმა ერთ დღესაც გადაწყვიტოს და სრულიად უცხო ადამიანებთან საიდუმლო ფაილებით სავსე მეხსიერების ბარათი მიიტანოს. მართლა ფიქრობთ, რომ სნოუდენი და მენინგი საგამოძიებო ჟურნალისტიკის მომავალი არიან?

და მესამე, პიერ ომიდიარის ახალი „რაღაც“ პოლიტიკურად მონოკულტურული იქნება, თუ შესაძლებელია, რომ მემარჯვენე გლენ გრინვალდიც ვიხილოთ ბორდში?

ველი პასუხს.”

Edward Snowden

Edward Snowden

“ძვირფასო ბილ

იმისათვის რომ განვმარტო, რას ვგულისხმობდი სიტყვაში „ნაციონალისტური“ მოდი ისევ ნახსენები მაგალითი განვიხილოთ: The N.Y.T-ის მიერ სიტყვა „წამების“ არ გამოყენება ბუშის დროინდელი დაკითვის მეთოდებთან დაკავშირებით. თქვენ თქვით, რომ ეს სიტყვა არ გამოგიყენებიათ, რადგან  თქვენ დეტალურად აღწერეთ აღნიშნული დაკითხვის ტექნიკები. ძალიან კარგი, მაგრამ: The N.Y.T (სხვა მედიაპლატფორმებთა ერთად) სიტყვა „წამებას“ წარმატებულად იყენებდა იმავე ტექნიკების აღწერისას, როდესაც საქმე აშშ-ის მოწინააღმდეგე/მეტოქე ქვეყნებს ეხებოდა საქმე. აი ამას ვგულისხმობდი „ნაციონალისტურში“ : ჟურნალისტური არჩევანის ამერიკის მთავრობის ინტერესებისადმი შესაბამისობასა და მორჩილებაში მოყვანას.

ამ ტერმინს არა დამამცირებელ კონტექსტში, არამედ უბრალოდ აღწერისათვის ვიყენებ. ის უბრალოდ ცხდყოფს, რომ ჟურნალისტიკას გააჩნია თავისი შეხედულებები და ინტერესთა მთელი წყება და რა ზომაც არ უნდა მიიღონ მის საწინააღმდეგოდ, მის დამალვას ვერ მოახერხებენ.

WikiLeaks-სა და The N.Y.T-ს შორის განსხვავებას რაც შეეხება:  The Guardian-ს (The N.Y.T-ის მსგავსად) ასანჟთან მწვავე და დიდხნიანი შუღლი აქვს (მას შემდეგ რაც მისი დოკუმენტებიდან ბენეფიტების მიღება შეწყვიტეს), ასე რომ მე მათ სანდოობას ასე ცალსახად ვერ ვაღიარებ იმასთან დაკავშირებით თუ რა ითქვა და რა არა პირად საუბრებში. იმ ყველაფრში რაც მე ვნახე, ვერსაიდან ვერ დავასკვნი რომ WikiLeaks ან ასანჟს ვინმესთვის გამიზნულად უნდოდა ზიანის მიყენება. შეიძლება საპირისპიროც ითქვას: ისინი გულმოდგინედ შეეცადნენ უდანაშაულო ადამიანების სახელების დარედაქტირებას და დახმარებისთვის თეთრ სახლსახ მიმართეს, თუმცა უშედეგოდ. ერთადერთი შემთხვევა როდესაც დაურედაქტირებელი დოკუმენტების დიდი ოდენობა გახდა ხელმისაწვდომი, ირონიულად ჟღერს, მაგრამ თქვენს ნახსენებ ჟურნალიტს უკავშირდება, რომელმაც არქივის პაროლი საკუთარ წიგნში გაამხილა.

უფრო ფართო პრიზმიდან თუ შევხედავთ: იმ არგუმენტის გათვალისწინებითაც კი რომ WikiLeaks აგრესიული გამჭვირვალობის მომხრეა და ზოგჯერ ზედმეტად დიდ ინფორმაციას ხდიდა ხელმისაწვდომს (რასაც საერთოდ არ ვეთანხმები), აშშ-ის მთავრობისადმი მეგობრულად განწყობილი პოზები The N.Y.T -ისა და სხვა მედიების მხრიდან, გაცილებით უფრო საზიანო შედეგების მომტანია.   WikiLeaks სულაც არ გამოუქვეყნებია თავის პირველ გვერდზე, „ნიუსების“ სექციაში, ცრუ ოფიციალური ინფორმაცია სადამ ჰუსეინის მიერ მასობრივი განადგურების იარაღის ფლობისა და ალქაიდასთან კავშირის ქონის შესახებ, რაც ამ საზარელი ომის დაწყებაში დაეხმარათ. სხვათა შორის, WikiLeaks არც ანონიმუ წყაროებს არქმეს აშშ-ის მთავრობის ოფიციალურ პირებს, რომლებიც ლიდერების სადიდებელ მითებს ავრცელებენ და არც მთავრობის კრიტიკოსებს აძლევს საშუალებას ყოველგვარი ანგარიშვალდებულების გარეშე გაავრცელონ მომშხამავი ინფორმაცია.

WikiLeaks-ს არც ამერიკელ “ჩამშვებებზე” დაუბეჭდია არასდროს წამქეზებლური ბრალდებები ყოველგვარი მტკიცებულებების გარეშე. WikiLeaks ამერიკელი ხალხისთვის არ მიუცია იმის საშუალება რომ ხელთავიდან აერჩიათ ჯორჯ ბუში იმ პირობებში, რომ სცოდნოდა და დაემალა ბუშის ადმინისტრაციის მხრიდან განცორციელებული უკანონო თვალთვალის შესახებ.

რაც შეეხება პიერ ომიდიართან ერთად დაწყებულ ახალ საქმეს: იდეა ჯერ კიდევ განვითარების სტადიაშია, ჯერ კიდევ ვმუშაობთ თუ როგორი იქნება სტრუქტურა და ა.შ. ამიტომაც ჩემი შესაძლებლობა თქვენ კითხვებს ვუპასუხო შეზღუდულია, თუმცა შევეცდები:

აბსოლუტურად დარწმუნებულები ვართ, რომ ძლიერი, გამოცდილი რედაქტორები კარგი ჟურნალისტიკის მთავარი გასაღებია და ვაპირებთ რომ არაერთი მათგანი ავიყვანოთ სტაფში. რედაქტორების ყოლა აუცილებელია ფაქტობრივი სიზუსტის დასაცავად, მნიშვნელოვანი მტკიცებულებების გადასამოწმებლად და ჟურნალისტებისათვის დახმარების გასაწევად, რომ უდანაშაულო ადამიანები არ დაზარალდნენ.

მაგრამ ჩვენ ისინი არ გვჭირდება იმისათვის რომ დრომოჭმული სტილისტური წესები შემოიღონ, ან ჟურნალისტების უნიკალურობა ჩაახშონ, ან აკრძალონ ნებისმიერი მტკიცებითი წინადადება, მაშინ როდესაც ოფიციალური პირები იტყუებიან, ან მანდატები დააწესონ მთავრობის შემთავაზებულ ევფემიზმებზე, უფრო ზუსტტი ტერმინების გამოყენების ნაცვლად, ან ოფიციალური ბრძანებების შესასრულებლად და სამთავრობო აკრძალვების გასატარებლად. რომ შევაჯამო, რედაქტორები ჩვენ გვჭირდება ფაქტებზე დაფუძნებული, აგრესიულად კრიტიკული ჟურნალისტიკის გასაძლიერებლად და არა გზების ჩამხერგავებად ჟურნალისტიკის დასაპრესად და გასანეიტრალებლად.

ჩვენ ვაპირებთ, რომ ფაქტებისაგან ნაკარნახბ მოთხოვნებს მოვეკიდოთ სკეპტიკურად, ნაცვლად რევერანსებისა. ჩვენი გამოძიებების მთავარი მიზანი ოფიციალური მტკიცებულებები იქნება ( „საჯარო პირმა A-მ განაცხადა X, Y და Z, ახლა კი გადავამოწმოთ, რამდენად მართალია ეს“), ნაცვლად იმისა, რომ სახარების ტექსტივით ჩავიკითხოთ (X, Yდა Z, განაცხადა საჯარო პირმა A-მ).

ინფორმაციის წყაროებიადმი ჩემი დიდი პატივისცემის მიუხედავად, ვერაფრით ვერ ვხვდები რა განსხვავებას ხედავთ თქვენ სნოუდენსა და სხვა, უფრო ტრადიციულ წყაროებს შორის?

სნოუდენი მივიდა ჟურნალისტებთან, რომლებიც მსოფლიოში ყველაზე საპატივცემულო გამოცემებთან თანაშრომლობენ. ჩვენ ბრალოდ მეხსიერების ბარათები არ ჩაგვიგდია ხელში: ჩვენ ვმუშაობდით საკმაოდ დიდი ხნის განმავლობაში ნდობის დასამყარებლად და იმ საზღვრების დასადგენად, რომლის ფარგლებშიც უნდა გამოგვექვეყნებინა მასალები. რითი განსხვავდება ეს ყველაფერი 1970-იანების დასაწყისში დენიელ ელსბერგის მიერ The Times-ისთვის „პენტაგონის ქაღალდების“ მიტანისაგან?

თქვენს ნათქვამში, ძალიან საინტერესო საკითხს უსვამთ ხაზს, რომელიც წყაროების უსაფრთხოებას ეხება. მაგრამ მხოლოდ სნოუდენის ან მენინგის მსგავს ადამიანებს, არ ემუქრებათ თავისუფლების აღკვეთა საკმაოდ დიდი ხნით. სხვა ამერიკელი ჩამშვებებს, რომლებიც უფრო ტრადიციულ მედიასაშუალებებთან თანამშრომლობდნენ – მაგალითად ტომ დრეკი ან ჯეფრი სტერლინგი – ასევე ემუქრებათ საკმაოდ სერიოზული სისხლისსამართლებრივი დევნა ადმინისტრაციისგან, რამაც, როგორც თქვენმა მთავარმა ყოფილმა ადვოკატმა ჯეიმს გუდდეილმა თქვა, რიჩარდ ნიქსონის შემდეგ ყველაზე დიდი წინაღობა შეუქმნა ინფორმაციის მიღების პროცესს.

და ასეთივე საფრთხე ემუქრებათ ჟურნალისტებსაც, მაგალითად თქვენი პულიცერის პრემიის ლაურეატი ჟურნალისტი ჯიმ რაიზენი შესაძლოა ციხეში აღმოჩნდეს.

შიშის ატმოსფერო კი, რომლის ასე გულმოდგინედ კულტივირებაც ხდება, The New Yorker-ის ჯეინ მეიერის თქმის არ იყოს, ნიუსების შეგროვების პროცესის შეფერხებაა და მეტი არაფერი. უსაფრთხოების საკითხებზე მომუშავე, Times-ის არაერთი ჟურნალისტი, მაგალითად  სკოტ შეინი დამდგარა მსგავსი საშიშროების წინაშე: როდესაც ობამას ადმინისტრაციის აგრესიის გამო წყარო იძულებულია უარი თქვას რეპორტიორებთან ტრადიციულ თანამშრომლობაზე. მასიური თვალთვალის სისტემა ნამდვილად წარმოშობს ამ სერიოზულ პრობლემას, როდესაც მეტამონაცემების შეგროვების გამო, უკვე შეუძლებელი ხდება მთავრობის მეთვალყურეობის გარეშე წყაროსა და ჟურნალისტების კომუნიკაცია.

ასე, რომ დიახ: ახალი, კონფიდენციალობაზე ორიენტირებული ტექნოლოგიების მეშვეობით,  ბევრი მამაცი, ინოვაციური ინფორმატორი, სნოუდენისა და მენინგის მსგავსად, შეძლებს ამ სიბნელის ოდნავ მაინც გაფანტვას და მასში სინათლის სხივის შეტანას. უზარმაზარ მხნეობასა და სიმამაცეს არ უნდა მოითხოვს ციხეში ათეული წლით ან მთელი ცხოვრების მანძილზე წასვლა, თუკი მთავრობის არასწორი ქმედებების შესახებ ინფორმაციას გაავრცელებ. მაგრამ ასე არ ხდება. და სწორედ ეს არის დემოკრატიის უზარმაზარი პრობლემა, სწორედ მის წინააღმდეგ უნდა დაირაზმონ ჟურნალისტები. პრესის თავისუფლების საფუძვლების აღდგენა აშშ-ში არის  უმნიშვნელოვანესი იმპულსი ჩვენი წამოწყებისათვის.

რაც შეეხება იმას, იქნება თუ არა ჩვენი წამოწყება იდეოლოგიურად ჰომოგენური: პასუხი არის „ცალსახად არა!“ ჩვენ მივესალმებით და გვინდა ნებისმიერი ადამიანი, რომელიც კრიტიკული ჟურნალისტიკას აკეთებს, იმის მიუხედავად პოლიტიკური სპექტრის რომელ მხარეს არის და უკვე ველაპარეკთ კიდეც კონსერვატორ ჟურნალისტებს: ოღონდ ნამდვილ კონსერვატორებს და არა დევიდ ბრუკსის მსგავს. ჩვენი მამოძრავებელი იდეოლოგია ფაქტობრივ სიზუსტეზე დაფუძნებული ანგარიშვალდებული ჟურნალისტიკაა.